Ticaret ve Şirketler Hukuku

Türk Ticaret Kanunu, anonim ve limited şirket başta olmak üzere çeşitli şirket türlerini düzenler; hangi türün seçileceği, ortak sayısı, sermaye yapısı, sorumluluk sınırı ve ileride planlanan yatırım veya devir işlemlerine göre değişir. Kuruluş aşamasında esas sözleşmenin veya şirket sözleşmesinin doğru hazırlanması, ileride ortaklar arasında çıkabilecek birçok uyuşmazlığın önüne geçer.

Ortaklar arasındaki temel haklar

• Bilgi alma ve inceleme hakkı: Ortaklar, şirketin defter ve belgelerini kanunda öngörülen usulde inceleyebilir.
• Kâr payı hakkı: Genel kurulca kâr dağıtımına karar verilmesi hâlinde ortaklar payları oranında kâr payı alır.
• Oy hakkı: Ortaklar, esas sözleşmede aksi kararlaştırılmadıkça sermaye payları oranında genel kurulda oy kullanır.
• Azlık hakları: Belirli bir sermaye oranına sahip ortaklara, genel kurulu toplantıya çağırma ve özel denetim isteme gibi ek haklar tanınır.

Ortaklar arası uyuşmazlıklarda izlenen yol

Ortaklar arasında yönetim, kâr dağıtımı veya şirketin yönü konusunda anlaşmazlık çıktığında, öncelikle şirket sözleşmesindeki ve esas sözleşmedeki hükümler gözden geçirilir. Çözüm bulunamazsa, haklı sebeplerin varlığı hâlinde ortaklıktan çıkma veya çıkarılma davası, genel kurul kararlarının iptali davası ya da şirketin feshi davası gibi hukuki yollara başvurulabilir. Bu davalarda şirketin defterleri, genel kurul tutanakları ve mali tabloları titizlikle incelenmesi gereken temel belgelerdir.

Yönetici ve ortağın sorumluluğu

Şirketi yöneten kişiler, görevlerini özenle ve şirketin menfaatini gözeterek yürütmekle yükümlüdür; bu yükümlülüğün ihmali, yöneticinin şirkete, ortaklara ve bazı hâllerde alacaklılara karşı sorumluluğunu doğurabilir. Limited şirketlerde ortaklar, kural olarak şirketin kamu borçlarından sermaye payları oranında sorumlu tutulabilir; bu nedenle ortaklık payının devri veya şirketten ayrılma gibi işlemler öncesinde mevcut yükümlülüklerin netleştirilmesi büyük önem taşır.

Pay devri ve ortaklıktan ayrılma

Limited şirkette pay devri, kural olarak noter onaylı bir sözleşmeyle yapılır ve esas sözleşmede aksi öngörülmedikçe genel kurulun onayına tabidir; devir, ticaret siciline tescil edilmedikçe şirkete karşı hüküm doğurmaz. Anonim şirkette ise payların devri, pay senedinin türüne göre daha basit usullerle gerçekleşebilir. Ortaklar arasında imzalanan bir hissedarlar sözleşmesi; önalım hakkı, birlikte satış hakkı ve rekabet yasağı gibi konuları düzenleyerek ileride çıkabilecek uyuşmazlıkları önceden şekillendirmeye yardımcı olur.

Ticari ilişkilerin büyük bölümü sözleşmeyle kurulur; sözleşmenin yazılı, açık ve tarafların gerçek iradesini yansıtacak biçimde hazırlanması, ileride çıkabilecek uyuşmazlıkların önüne geçer ve bir sorun çıktığında tarafların hak ve yükümlülüklerinin hızla tespit edilmesini sağlar. Tedarik, distribütörlük, franchise, hizmet alım ve kira sözleşmeleri gibi farklı sözleşme türlerinin her biri, kendine özgü riskler barındırır; bu riskleri sözleşme aşamasında görmek, sonradan dava yoluyla çözmekten her zaman daha az maliyetlidir.

Ticari alacakların takibi

Ödenmeyen bir ticari alacak için öncelikle ihtarname gönderilmesi, borçluyu temerrüde düşürerek faiz işletilmesine ve bazı hâllerde sözleşmenin feshine imkân tanır. Alacak tahsil edilemezse icra takibi başlatılabilir; borçlu itiraz ederse takip durur ve itirazın iptali veya itirazın kaldırılması yoluna gidilmesi gerekir. Ticari işlerde kanunda öngörülen temerrüt faizi oranları, adi işlerdeki orana göre daha yüksektir; bu da ticari alacakların takibinde zamanlamanın önemini artırır. Alacağın tahsili için iflas yoluyla takip de bir seçenek olabilir; ancak bu yol, borçlunun ödeme güçlüğü içinde olduğu durumlarda ve daha ağır sonuçlar doğurduğundan dikkatle değerlendirilmelidir.

Haksız rekabet ve ticaret unvanının korunması

Türk Ticaret Kanunu, dürüstlük kuralına aykırı reklam, yanıltıcı bilgi verme, başkasının ürün veya hizmetlerini kötüleme ve iş sırlarının izinsiz kullanılması gibi davranışları haksız rekabet olarak düzenler. Haksız rekabete uğrayan işletme; fiilin tespitini, önlenmesini, sonuçlarının ortadan kaldırılmasını ve uğradığı zararın tazminini talep edebilir. Ticaret unvanı ve işletme adının izinsiz kullanılması da benzer şekilde hukuki yollarla engellenebilir.

Çek ve senetten doğan uyuşmazlıklar

Ticari hayatta sıkça kullanılan çek ve bonolar, kıymetli evrak niteliği taşıdığından takibi diğer alacaklara göre daha hızlı ilerler. Karşılıksız çıkan bir çek için hamil, bankadaki kısmi ödemeyi aldıktan sonra kalan tutar için icra takibi başlatabilir; ayrıca karşılıksız çek keşide etmenin idari para cezası yaptırımı da bulunur. Bonoda ise imzaların ve vade tarihinin doğruluğu, takibin sağlıklı ilerlemesi için özellikle önemlidir.

Şirket birleşme, bölünme ve devir işlemleri

İşletmeler büyüdükçe veya yeniden yapılandıkça birleşme, bölünme ve tür değiştirme gibi yapısal işlemler gündeme gelebilir. Türk Ticaret Kanunu bu işlemler için alacaklıların korunmasına yönelik özel hükümler öngörür; birleşme sözleşmesinin hazırlanması, ortakların ve alacaklıların bilgilendirilmesi ile ticaret siciline tescil gibi aşamaların usulüne uygun yürütülmesi gerekir. Bir işletmenin devralınması öncesinde yapılan hukuki inceleme (durum tespiti), hedef şirketin sözleşmelerini, davalarını ve olası yükümlülüklerini ortaya çıkararak devralan tarafı sürpriz risklere karşı korur.

Franchise ve distribütörlük ilişkileri

Franchise ve distribütörlük sözleşmeleri, tarafların markanın veya ürünün bilinirliğinden yararlanmasını sağlarken, aynı zamanda rekabet yasağı, bölgesel münhasırlık ve sözleşmenin sona ermesi hâlinde tarafların yükümlülükleri gibi hassas konuları da içerir. Bu tür sözleşmelerin süresinin dolmasından önce feshedilmesi durumunda, haklı neden bulunup bulunmadığı ve fesih bildiriminin usulüne uygun yapılıp yapılmadığı, tazminat yükümlülüğünün doğup doğmayacağını belirler.